«Булышты» — Ләлә Сабирова /хикәя/

***

Инсаф кайтып кергәндә абыйсы түр як өстәлдә акча санап утыра иде. «Тагын шуның кадәр кирәк», — дип, күңелсез генә әйтеп куйды. Әллә энесенә әйтте, әллә болай гына сөйләнде.

— Нәрсәгә кирәк ул сиңа, абыем? — дип гаҗәпләнде Инсаф. Вилдан аңа сәерсенеп карады.

— Ничек нәрсәгә?…

***

Ике тату бертуган егет Инсаф һәм Вилдан турындагы шаян хикәяне балаларыгыз белән бергәләп укыгыз:

Туган тел һәм сүз турында татар халык мәкальләре

* Акыллының теле күңелендә,
Тиленең акылы телендә.

* Акылы кысканың теле озын.

* Ана баланы ике кат тудыра:
Бер кат — тән биреп!
Икенче кат — тел биреп!

* Анам биргән туган тел,
Атам биргән корал тел.

* Ана мәм биргән,
Ана тән биргән,
Ана сөт биргән,
Ана тел биргән!

* Алтыда белгән ана телең алтмышта онытылмас.

* Бик татлы булма кабып йотарлар,
Бик ачы булма — төкереп ташларлар.

* Аягы пычрак — өй пычратыр,
Теле пычрак — кеше пычратыр.

* Берәүнең кулы эшли,
Икенченең теле эшли.

* Бер телдә — ун хикмәт,
Ун телдә — йөз хикмәт.

* Бит күрке — күз,
Тел күрке — сүз.

* Дөньяда иң татлы нәрсә дә — тел,
Иң ачы нәрсә дә — тел.

* Әдәп башы — тел.

* Әйтмәс җирдә авызың тый,
Кычытмас җирдә кулың тый.

* Җабага тайның бете ачы,
Әшәке кешенең теле ачы.

* Иле барның теле бар.

* Иң татлы тел — туган тел,
Анаң сөйләп торган тел.

* Инсафлының теле саф.

* Йомшак телле бәрән ике ананы имә.

* Кеше күрке йөз;
Йөзнең күрке — күз,
Уйның күрке — тел,
Телнең күрке — сүз.

* «Кеш» дип әйтергә теле юкның күзен карга чукыр.
(Тел ул үзеңне яклау коралы булып та хезмәт итә, дигәннән.)

* Күңеле турының теле туры.
(Төрдәше: «Күңеле расның теле рас».)

* Озын тел елан: авыздан чыкса, муенга урала.

* Сакауның телен әнисе белер.

* Оста барда кулың тый,
Белгән барда телең тый.

* Сакау сакауны үчекли.

* Сиңа бирелгән ике колак, бер тел:
Ике тыңла, бер сөйлә, калганын үзең бел.

* Сөяксез тел ни димәс.

* Сүз бер көнлек, тел гомерлек.

* Татлы тел тәхет били.

* Татлы тел тимер капканы ачар.

* Тел — ананың теләге,
Тел — ананың баласына иң кадерле бүләге.

* Тел белән әйтмичә, бармак белән төртеп булмый.

* Тел белмәгән теленнән абыныр.

* Телгә сак бул!

* Тел дигән дәрья бар,
Дәрья төбендә мәрҗән бар.
Белгәннәр чумып алыр,
Белмәгән коры калыр.

* Теле белән күктәге айны йөртә белгән,
Кулы белән казандагы майны эретә белмәгән.

* Теленә салынган,
Эшендә абынган.

* Телең белән күңелеңне бер тот.

* Телең белән узма,
Белем белән уз.

* Телең белән фикер йөртмә,
Уең белән фикер йөрт.

* Телеңне тезгендә тот,
Этеңне чылбырда тот!

* Телеңне тыйсаң, тыныч булырсың.

* Телне каләм саклый.

* Телең ни әйтсә, колагың шуны ишетер.

* Теле озын булмаганның гомере озын булыр.

* Теле озын кешенең акылы кыска булыр.

* Теле пычракның күңеле пычрак.

* Теле татлының дусты күп.

* Теле чибәрнең үзе чибәр.

* Теле юкны тигәнәк талар.

* Тел — күңелнең көзгесе.

* Тел — кылыч: тиешсез җирдә тый, тиешле җирдә кый!

* Теллеләр халык булып дөньяга чыккан,
Телсезләр балык булып дәрьяда калган,
Бакылдыклар бака булып баткакта яталар, ди.

* Телләр белгән — илләр белгән.

* Тылмач үз җавабын үзе табар.

* Телне тешләп өзеп булмый,
Сөйләми дә түзеп булмый.

* Тел өчен теш төбенә утырталар.

* Тел ташны эретә.

* Тел Теләчегә барып кайта. (Теләче — Казан арты район үзәкләреннән берсе.)

* Телчән теленнән табар.

* Тәмле дә тел,
Тәмсез дә тел.

* Төче коймак пешергән кешегә бар, төче телле кешегә барма.

* Туган илем — иркә гөлем,
Киңдер сиңа күңел түрем.

* Туган телем — үз телем,
Туган илем — үз көнем.

* Туган телне кадерләгән халык кадерле булыр.

* Туры телем таш ярыр.

* Ул да яхшы, бу да яхшы,
Ашаган чакта бар да яхшы,
Баш коткарган тел дә яхшы.

* Үткен тел — бәхет,
Озын тел — бәла!

* Һөнәр алды — кызыл тел. (Кызыл тел — оста, матур тел, димәк).

Авылым бизәкләре — Укучыларыбыз иҗаты

Яратам

Яратам туган ягымда
Барлык ел фасылларын.
Елгаларын, чишмәләрен,
Урманнарын, тауларын.

Җәе җитсә, тау битендә
Кызарып пешә җиләк.
Кошлар сайрый агачларда,
Моңлы җырларын көйләп.

Гөлия Ризванова, Балтач районы, Норма мәктәбе укучысы 

 

«Бүген мин Әлифба укыйм, Әби алган Коръәнен…» — Галимҗан Гыйльманов шигырьләре

Әлифба

Бүген мин «Әлифба» укыйм,
Әби алган «Коръән»ен.
Шушы ике китап җыйган
Бу дөньяның бар ямен.

Гади китап кына түгел,
«Әлифба» ул бер генә!
Аның һәрбер хәрефеннән
Иман нуры бөркелә.

Белемгә ачкыч кебек ул,
Киләчәккә юл кебек.
Иркәләп үзенә ала,
Әнкәй сузган кул кебек…

Әткәм биргән киңәш анда,
Бабамнарның акылы.
«Әлифба»ның һәрбер сүзе
Дога кебек укыла…

Шушы китапка җыелган
Күңелемнең бар гаме.
Белдем, белдем! «Әлифба» ул —
Туган телнең Коръәне!

“Могҗиза бар ул!” — Лилия ФӘТТАХОВА /хикәя/

Җайлы гына этенеп барганда, чаңгысы әллә ничек кенә көйсезләнеп китте дә, юлдан чыгып, аска оча башлады Раян. Тауның ул ягы ярыйсы ук текә булганга, куркудан малайның күзләре зураеп ачылды, тыны кысылды, йөрәге – табаны астына ук төшеп китте бугай. Күпмедер мизгелдән инде ул һавадан оча иде. Күзләр чытырдатып йомылды. Кычкырырга да өлгерми калды: тирән көрт өеменә чумды. Нәрсәдер шарт итте, нәрсәдер чылт итте, шык итте. “Беттем!” дигән уй сызылып үтте башыннан.

Бераздан авыз-борынына тулган карларны сыпырып алырлык хәлгә килгәч, үзенең тирән генә чокырда ятуын күрде Раян. Мышный-мышный кар өеменнән башта бер аягын чыгарды, аннары икенчесен тарта башлады. Чаңгысының сынык башы килеп чыкты әүвәл, аннары тырыша торгач, калган өлешен дә өскә чыгарды. Аяк киеменең бавына ниндидер бер тимер кисәге дә ияргән иде. Исәбе тиз генә алып атасы иде дә, күзе ялтырап күренеп киткән хәрефләргә төште. Тимер дә түгел иде бугай бу. Әллә җиз, әллә көмеш инде шунда. Малайның күзләре очкынланып китте. Байлык тапты микәнни? Формасы да гади генә түгел, овал рәвешендәрәк, урыны-урыны белән кабарынкы, урыны-урыны белән – батынкы. Батынкы өлешенә ниндидер тамгалар, кабарынкы өлешенә уклар ясалган. Уртада – нурлары көнбагыш таҗларын хәтерләткән кояш сурәте. Малай, бармагы белән шул кояшның йөзеннән сыпырып куйды. Шул ук мизгелдә табылдык ялтырап китте. Малай тагын ышкып куйды, бармагы астыннан нурлар сикереште. Хикмәтле нәрсә иде бу! Раян, кызыксынып, күшегә башлаган кулларын уып алды да имән бармагы белән батынкы уентыкта чекерәеп торган “М”га охшаш тамганы ышкый башлады. Бармак астындагы тамга сарылы-кызыллы утлар белән җемелди иде. Тора-бара ул ут бөтерчек нурга әйләнде. Нур зурайганнан-зурайды, тоташ бер боҗра булып, Раянны урый башлады.

***

Күпме вакыт узгандыр, аңына килгәндә малай инде ап-ак бүлмә эчендә иде. Бүлмәнең иң түрендәге биек урындыкта шундый ук аксыл киемдәге бер зат утыра.

– Рәхим ит, Раян! – диде көмеш тавышлы зат.

– Кайда мин? – Раянның бу кадәр аклыктан күзләре камаша иде.

– Агара илендә син, дустым.

– Ә минем исемне кайдан беләсез?

– Без сезнең һәрберегез турында да беләбез, – диде көмеш тавыш.

– Мин ничек эләктем соң бирегә? Сезгә миннән ни кирәк? – Раянның аптыравы куркуы белән бергә кушылды.

– Үз теләгең белән килдең син безнең дөньяга, дустым. Агараның ишегенә яраклы ачкычны таптың ич. Ә нәкъ минем бүлмәгә эләгүеңә “М” тамгасына кагылуың сәбәпче. “Могҗиза” дигән бүлмәгә эләктең син, бәхетле малай икәнсең. “К” тамгасына бассаң, “Курку” бүлмәсендә булыр идең, “А” ны сайласаң, адашып йөрер идең. Ә син иң кызыклы бүлмәне сайладың. Йөз елга бер генә киләләр безнең дөньяга синең кебек малайлар. Сине күрүемә бик шатмын! “Могҗиза” бүлмәсенең хуҗасы Ишкил булам мин. Үзең теләгәнчә могҗизалар тудырачаксың син биредә, сөен!

– Ә ничек? – Малайның күзләре яна башлады.

– Ничек телисең – шулай. Дивардагы көзгене күрәсеңме? Шуның каршына басасың да, берәр теләгең турында уйлыйсың.

– Круууууууто! – дип сузды малай. – Ни теләсәм, шул буламы? Бөтен нәрсә?

– Әйе, – дип елмайды хуҗа.

Раян йөгереп диярлек көзге каршына барып басты. Аның сөенече эченә генә сыймый: авызы колакта, колак еракта. Вәт, шәп бит әле бу, ә! Тик нәрсә теләргә соң? Теләкләр күп инде ул. Тәмәке дә тартып карыйсы килә…

Малай уйлап бетерергә дә өлгермәде, шунда ук көзгедә пуф-пуф тәмәке тартып басып торучы Раян пәйда булды. Ул шул кадәр тәмләп тарта тәмәкесен, беркем бер сүз әйтми. Кыяфәт – кукырайган әтәчнекеннән дә кәттәрәк. Берсен ала, тартып бетерә дә икенчесен ала. Фильтрлыны да тартып карады, иң кыйммәтлесен дә. Шәп! Көтмәгәндә, көзгедәге Раянның тешләре саргая башлады, бит тиресе тартылды, туктаусыз йөткеренергә тотынды. Әле генә бит алмалары кызарып торган малай күзгә күренеп олыгая, картая башлады. Биш минуттан инде аңа йөзе генә түгел, кул бармакларына кадәр саргаеп беткән бер карт карап тора иде. Үзе өзлексез йөткерә.

– Кем бу? – диде коты алынган малай, артына борылып.

– Син ич, – дип елмайды Ишкил. – Тыңлап бетермәдең лә бая. Теләгеңне дә үти көзге, аның азагын да күрсәтә. Безнең көзгеләрнең хикмәте-сере шунда.

Малайның инде тәмәке тарту теләге бетеп киткән иде.

– Нәрсә сорарга соң инде? Машина сорарга иртәрәк, барыбер йөрттермәсләр.

– Ни телисең, барысын да сорый аласың син.

Раян, көзге каршына басып, “Феррари” дип авызын ерды.

Икенче мизгелдә инде ул елкылдап торган кып-кызыл “Феррари”да җилдерә иде. Бөтенесе аңа карый, кычкыртып узып китәләр, кул изиләр. Кызлар елмая. Малай тәкәбберләнеп, борынын күтәреп куйды. Күтәрмәскә! Кемдә бар әле ул! Кинәт аның күз алдыннан капотлары тырналган машина, башы бинт белән чорналган үзе, юл иминлеге хезмәткәрләренең нидер язуы, мыскыллап көлеп торган элеккеге дуслары узып китте. Шул ук мизгелдә машинадан инде тимер-томыр өеме генә калган иде.

– Ни-и-и-и-и-к? – дип сузды Раян.

– Җавап бирү – минем эш түгел. Могҗизаны көзге белән сез тудырасыз ич.

– Бер кызыгы юк көзгегезнең, – диде кәефе төшкән Раян. – Могҗиза да түгел бу!

– Ә син могҗиза тудырдыңмы соң әле? Син үз теләкләреңне генә үтәттең бит көзгедән. Ә могҗиза ул гап-гади теләктән тормый. Могҗиза ул – нурлы, серле, якты теләктән генә туа.

Малай уйга батты. Теләкләрен ничек могҗизага әйләндерергә белми иде ул. Ике тапкыр авыз пешкәч, теләкне уйлабрак телисе иде. Әбисе юкка гына “тели белсәң – теләк, тели белмәсәң – имгәк” димәгән икән шул.

– Ә ничә теләгем калды соң минем? – дип сорап куйды ул көмеш тавыш иясеннән.

– Әкияттәгечә инде, – дип елмайды Ишкил. Ул, гомумән, гел елмаеп тора иде.

– Соңгысы калдымыни? – дип күзләрен түгәрәкләндерде малай. – Әкияттә өчәү инде ул. И-ии, алай кызык та түгел.

Раян тырыша-тырыша теләкләрен барлый башлады. Яхшы укый башларга. Бармый. Тырышса, үзе дә булдыра алачак. Бокс чемпионатында җиңүче калырга. Юк, бераз үҗәтрәк булса, бу теләкне могҗизасыз да үтәп була. Әнисенең кәефен күтәрерлек берәр эш эшләргә. Монысын да эшләү авыр түгел: “биш”ле алып кайтса да, катыргы кәгазьдән чәчәк ясап бирсә дә сөенәчәк әнисе. Сеңлесенең кәефен күтәрер өчен дә күп тырышырга кирәкми. Коляскасын этеп урамга алып чыксаң, аның белән сөйләшеп утырсаң – шул җитә! Сеңлесе турында уйлауга, Раянның йөзләре балкып китте. Менә бит могҗиза кемгә кирәк! Аяклары йөрми иде җиде яшьлек сеңлесенең. Шундук башына тагын бер уй килде: “Сеңлемнең йөри башлавын теләсәм, үзем биредә каламмы?” Теләк берәү генә калды бит. Малай берничә минут икеләнеп торды да ышанычлы адымнар белән көзге каршына басты һәм:

“Сеңлем белән бергә әбиемнәрнең авылында җитәкләшеп йөрсәк иде”, – дип пышылдады. Шул мизгелдә ул янә ак нур белән урала башлаган иде инде. Малай бары Ишкилнең:

– Хуш, тапкыр егет! – дигәнен генә ишетеп өлгерде.

***

Чалт аяз, нәкъ менә чаңгыда йөри торган кышкы көн. Раян көлә-көлә аның артыннан ияргән сеңлесенә борылып карады. Сөмбел әле күптән түгел генә чаңгыга басканга, егыла да китә, егыла да китә. Ап-ак карга сузылып ята да күзләрен зәңгәр күккә төбәп авызын ера. Аңа рәхәт!

– Әйдә, кайтыйк инде, – диде Раян. – Юешләнеп беттең.

Ул сеңлесенең чаңгыларын кулына тотты, икенче кулы белән аны җитәкләп алды. “Могҗиза бар ул!” – дип пышылдады аның колагына үтә дә таныш бер көмеш тавыш. “Ышанырга гына кирәк!”

Лилия ФӘТТАХОВА

Йөздәге «яра эзе» /хикәя/

Степан кабат өйгә җимерелгән борын белән кайтып керде. Ул, аккан канын йөзенә сылый-сылый, җиңе белән борынын сөртте.

— Ни булды, Степа?! — дигән сораулар белән ташланды куркуга калган әнисе, кем белән тагын сугыштың инде?

Егет, берни дә җавап бирмичә, үз бүлмәсенә юл тотты. Ул үзенең сиртмәле караватына лапылдап утырды, һәм зәңгәрсу күзләрдә кечкенә генә күз яше тамчылары күренде.

Степа бүген тагын үз ишек алдындагы малайлар белән сугышты. Юк, ул хулиган һәм сугыш чукмары түгел иде, ул әдәпле һәм сүз тыңлаучан бала. Ул беркайчан да беркем белән дә дорфа сөйләшми, барлык кешеләр белән дә ихтирамлы, һәрвакыт пөхтә киенә. Ләкин ишек алдындагы тукмашулар күбесенчә аның аркасында башлана иде. Юк, ул гел кыерсытылучылар рәтендә дә түгел иде, киресенчә, ул үзе беренче тукмашырга тотына бит.

12 ел элек аның әнисен, Рәйсәне, колониядән качкан ике тоткын көчләгән. Аңа әле ул вакытта 19 яше тулган гына була. Шул кичне Рәйсә дус кызлары белән клубтан кайтып килгән. Ул торган йорт авылның иң читендә. Барлык кызларны өйләренә озатып кайт-кайта, ул үзе генә кала. Шул вакытта аңа ике ир-ат ташлана һәм йорт артына өстери. Аның күлмәген ертып ташлап, берсе кызны көчли. Кыз акырып-акырып елый, сугышырга маташа. Шул вакытта аның кулларын тотып торган икенче тоткын, Рәйсәнең йөзендә гомерлеккә тирән яра эзе калдырып, битен пычак белән сыздырып ала.

Бу кабахәтләрне ике көннән соң тоталар, киредән колониягә ябалар. Ә Рәйсә корсакка уза. Аңа барлык кеше дә, хәтта үз әти-әнисе дә, әллә нинди бандиттан туачак баланы төшертергә кушалар. Ничек инде ул балада бит үтерүче каны агачак!

Ләкин кыз берсен дә тыңламый, һәм дөньяга Степан туа. Ул бик матур һәм тыңлаучан бала булып үсә. Ә Рәйсә үзе шулай кияүгә чыкмыйча кала. Аның битендәге зур яра эзен күреп, барысы да чиркана. Шуннан куркып та, оялып та, өйдән сирәк чыга ул.

Степан атасыз үссә дә, бик тырыш һәм җаваплы егет булып үсә, һәрвакыт әнисенең мәхәббәтен тоеп яши. Тик менә урамда аларны әнисе белән күрүчеләр генә өнәп бетермиләр иде. Рәйсә урамга чыгу белән, балалар көлергә тотыналар. Бер-берсенә нидер пышылдап, бармак төрткән чаклары да була иде. Хатын моны күрмәмешкә салышса да, Степан барысын да бик яхшы аңлый һәм әнисенең ни кичергәнен сизә. Ул да үзен, әнисе кебек, берни дә күрмәгән, берни дә ишетмәгән сымак тота. Әнисенең адәм көлкесе булуын аңлавын белгертсә — аңа тагын да уңайсызрак булыр кебек тоела иде Степанга. Шуңа да ул үзен берни аңламаган, белмәгән кебек тота иде дә инде. Ана кешене яра эзе белән котыртсалар, Степанны әтрәк-әләмнән туган дип. Ә менә егет урамда әнисеннән башка булганда мондый караш яки төрттерү сүзе ишетсә, нәфрәтен яшермичә, гаделлекне йодрыклап «исбатларга» тотына.

Менә бүген тагын Степан урамда үзеннән көлеп торучыларны күргәч, түзмәде, егетләргә йодырк белән ташланды.

Рәйсә бүлмәгә керде дә, улына мәхәббәт тулы күзләрен төбәде. Улы турсаеп, бөтен дөньяга үпкәләп, караватта утыра иде.

— Тагын ник сугыштың инде, улым? – диде дә, баласы янына утырды ана. Ул үзе дә улының кем белән һәм ни өчен сугышканын, ник көн дә кыйналып кайтуын аңлый иде.

— Ник бу кешеләр шундый кырыс ул, әни, ә?! Ник гаделлек юк ул?!, — диде дә, егет елап җибәрде.

Хатын баласын булган кадәр көче белән кочып, үзенә кысты. Аның да күңеле тулган иде — күз яшьләре үзеннән-үзе тәгәрәде. Кешеләрнең кансыз һәм рәхимсез булуын ул үзе дә бик шәп белә — гомер буе кеше көлкесе булып яшәүгә түзеп кара син!

Степан да әнисенә бөтен тәне белән елышты, шул мәлдә иң кадерле кешесенең өзгәләнгән үзәген дәвалар өчен ни эшли алам икән, дигән уй керде аңа. Әнисенең тормышы яхшы булсын өчен, аның яралы йөрәге бүтән авырту белмәсен өчен, ул бүтән кеше көлкесе булмасын өчен… Ни генә эшли алам соң? Ничек мин аның сызлауларын бүлешә алам? Шушы уйлар белән ул яраткан әнисенә ныграк сыешты.

Кичен, Рәйсә кибеткә чыгып киткән арада, Степан өстәлдә яткан пычакны алды да, җәлт кенә үз битен сыздырып җибәрде. Менә хәзер миннән көлегез! Минем ярамнан! Ә әниемә бүтән бәйләнәсе булмагыз!

Антон Лукин хикәясе